Τετάρτη, 31 Δεκεμβρίου 2014

Η επιλεκτική μνήμη των Γερμανών και το ελληνικό παράδο

Το 2015 η Βρετανία θα αποπληρώσει τα χρέη της από τους ναπολεόντειους πολέμους και τον πρώτο και δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Την ίδια στιγμή οι Financial Times (30/12/14)* με φόντο την σκηνή του ελληνικού κοινοβουλίου της 29ης Δεκεμβρίου υπενθυμίζουν στην Γερμανία την επιλεκτική της μνήμη μια και αρνιέται στους Έλληνες αυτό που έκαναν οι υπερχρεωμένοι νικητές Σύμμαχοι προς όφελός της: τη διαγραφή των χρεών της με την μεταπολεμική συμφωνία London Debt Agreement στην οποία στηρίχτηκε το οικονομικό θαύμα της Δυτικής Γερμανίας. Δηλαδή οι φορολογούμενοι των νικητών σήκωσαν τα βάρη των ηττημένων. Θα μου πείτε ότι τώρα δεν υπάρχει το αντίπαλο δέος της Σοβιετικής Ένωσης. Εντάξει, αλλά το παράδοξο είναι ελληνικά χείλη να σπεύδουν να απονομιμοποιήσουν προκαταβολικά την προοπτική της απομείωσης του ελληνικού χρέους - στην κλιμάκωση του οποίου έχουν καθοριστική ευθύνη οι πιστωτές πριν και μετά την χρεωκοπία και τα μνημόνια.

(διάβασε: Forgive the debt or earn the wrath of its victims - John Plender, Financial Times, 30/12/14)

Τρίτη, 30 Δεκεμβρίου 2014

ο αιφνιδιάζων αιφνιδιάστηκε

ο αιφνιδιάζων αιφνιδιάστηκε
Ή νωρίς να καταλάβεις εξ απροόπτου τον αντίπαλο ή αργά όταν του ‘χεις σπάσει τα νεύρα στην αναμονή. Στην περίπτωσή σου συνέβη το χειρότερο: ο αιφνιδιάζων όχι μόνο αιφνιδιάστηκε αλλά κι έχασε πρώτος την υπομονή του.

οδό διαφυγής
Δίνε στη νικημένη παράταξη μια οδό διαφυγής, μην την οδηγείς σε απόγνωση σε μια μάχη μέχρις εσχάτων.

Δευτέρα, 29 Δεκεμβρίου 2014

29η Δεκεμβρίου: τέλος ή απαρχή;

Η 29η Δεκεμβρίου 2014 εκ των πραγμάτων σημαδεύει το πολυθρύλητο τέλος της μεταπολίτευσης με την αποφασιστική συμμετοχή στα πράγματα της χώρας των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων που αποδέσμευσε με εκρηκτικό τρόπο η οικονομική της χρεωκοπία. 

Η τόλμη και η φρόνησις πρωταγωνιστών και λαού θα αποφασίσουν αν η Ιστορία θα καταγράψει την ημερομηνία αυτή ως την απαρχή μιας νέας εποχής, μιας ασφαλούς αλλαγής προς το καλύτερο με προοπτική εντός της Ευρωζώνης ή μιας μέρας ενός ακόμη “σκληρού Δεκέμβρη” όπου η εθνική ηγεσία δεν ήταν συγχρονισμένη με τη φυσιογνωμία και το κάλεσμα των καιρών.

Σάββατο, 27 Δεκεμβρίου 2014

Καραντίνα ή νέος κυβερνητικός συνασπισμός;

Μη σπαταλάτε ενέργεια για κάτι που δεν υπάρχει πλέον. Οι ραγδαίες ανακατατάξεις (πρωτιά ΣΥΡΙΖΑ, συρρίκνωση και δυϊσμός του ΠΑΣΟΚ, σύμπραξη της ΔΗΜΑΡ, Ποτάμι με κοινοβουλευτική ομάδα, πρωτοφανής αριθμός ανεξαρτήτων, υπόδικοι βουλευτές της Χρυσής Αυγής) αφήνουν εδώ και καιρό ξεκρέμαστη, κυριολεκτικά στον αέρα, τη σημερινή σύνθεση της Βουλής.

Τις εκλογές προδίκασε ο Πρωθυπουργός όταν αιφνίδια στο κατακαλόκαιρο υιοθέτησε το προεκλογικό σενάριο “μελωδία της ευτυχίας” -βγαίνουμε στις αγορές, σχίζουμε το μνημόνιο, διώχνουμε το ΔΝΤ- κι όταν το “άδειασαν” οι αγορές και οι εταίροι ενεργοποίησε το σενάριο “ταινίας τρόμου” με τη βίαιη, δίχως διαβούλευση επίσπευση της προεδρικής εκλογής, με μια ζαριά, δίχως “ζώνη ασφαλείας”. Όλα τα υπόλοιπα, όπως το ατομικό κυνήγι κεφαλών για τους 180, αποτελούν μια εύλογη τακτική προεκλογικής ομπρέλας της ΝΔ και δημιουργίας μια υγειονομικής ζώνης απομόνωσης (καραντίνας) γύρω από τον ΣΥΡΙΖΑ. Γι’ αυτό δεν επιδιώχθηκε καμία έγκαιρη αξιόπιστη πολιτική διαβούλευση που θα εξακρίβωνε τη δυνατότητα ενός έντιμου, δημοκρατικού, προωθητικού συμβιβασμού, ανοιχτού στους νέους συσχετισμούς.

Αν βέβαια ο Αλέξης Τσίπρας ήταν πιο μακιαβελικός ίσως επαναλάμβανε την τακτική του Ανδρέα Παπανδρέου του 80’ που έδωσε ανοχή στην εκλογή Καραμανλή στην Προεδρία για να κερδίσει με ασφάλεια το 48% το 81’. Να απέφευγε δηλαδή το τρίμηνο των “Βερμούδων” και να εγκατέλειπε την Κυβέρνηση στα απόνερα και τα παλίνδρομα κύματα της χρεωκοπίας. Έτσι θα του έστρωναν ακούσια “κόκκινο χαλί” με τακτή ημερομηνία εκλογών. Ωστόσο δεν του άφησαν περιθώριο για έναν τέτοιο ελιγμό αλλά ούτε και η αίσθηση επείγοντος των κοινωνικών δυνάμεων που αντιπροσωπεύει ο ΣΥΡΙΖΑ εν μέσω χρεωκοπίας τον έκαναν εφικτό.

Όλα αυτά είναι τώρα ιστορία. Το βλέμμα πρέπει να είναι στραμμένο στο σχηματισμό προοδευτικής κυβέρνησης ευρύτατων συνεργασιών ενώ θα παραμείνει ανοιχτός ο δίαυλος της εθνικής συνεννόησης με πρώτο βήμα την μετεκλογική ανάδειξη Προέδρου τουλάχιστον με 200 βουλευτικές ψήφους.

Παρασκευή, 26 Δεκεμβρίου 2014

Στο κανάλι

στο κανάλι
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος -σημείωσε ο Αλέξανδρος Σβώλος, ο σοσιαλιστής στη συνέχεια του ΕΑΜ- έδωσε ευφυή διέξοδο στο ακαθόριστο επαναστατικό κίνημα του 1909 και στο λαϊκό ρεύμα των αγανακτισμένων της εποχής του με την “εγκοίτωσιν” του, τη διοχέτευση του σ’ ένα μεταρρυθμιστικό, συνταγματικό κανάλι. Το θεμελιώδες αυτό πολιτικό ζήτημα επανεμφανίζεται με νέες παραλλαγές πάντα σε εποχές ταχύτατων ανακατατάξεων.
(Μόνο κολλημένα μυαλά δεν αντιλαμβάνονται σήμερα ότι η βιώσιμη πολιτική σταθερότητα εντός της ευρωζώνης είναι ανέφικτη δίχως το καναλιζάρισμα στα πράγματα της χώρας των νέων κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων που αποδέσμευσε με εκρηκτικό, άτακτο τρόπο η χρεωκοπία και η θεραπευτική των Μνημονίων.)

μα τώρα δεν μπορώ…
“Αχ, μωρέ σύντεκνε!” λέει ο Ελευθέριος Βενιζέλος στον συνομιλητή του καθώς βάδιζαν στη Χαλέπα “Αν μου’ λεγες πριν είκοσι χρόνια να μεταφέρω τα Λευκά Όρη μέσα στα Χανιά θα σου έλεγα: Ναι, μα το θεό, μπορώ. Μα τώρα…”
(Ο επαναστάτης του Θέρισου, αυτός που είχε υπέρμετρη πίστη στο “καλό του άστρο”, μετά το Μεγάλο Κραχ και την ελληνική χρεωκοπία που ακύρωσε τα σχέδια του και διέλυσε όλες τις ψευδαισθήσεις του, αναγνωρίζει τα όρια που βάζει στο βολονταρισμό του ο συσχετισμός των δυνάμεων και η πολυπλοκότητα της παγκόσμιας οικονομικής αλληλεξάρτησης.)

Διαβάστε συνολικά τους αφορισμούς

Τρίτη, 23 Δεκεμβρίου 2014

στο τρίτο “παλούκι”

Η Κυβέρνηση φέρει το βάρος της διπλής ευθύνης πρώτο για τα αδιέξοδα του success story (καθαρή έξοδος στις αγορές), δεύτερο για το εξαρχής σενάριο συγκέντρωσης των 180 με ατομικό κυνήγι κεφαλών αντί για πολιτική διαβούλευση και ενδεχόμενη πολιτική συμφωνία αμοιβαία αποδεκτή από τα δυο μεγαλύτερα κόμματα.

Τώρα όμως το βάρος της απόδειξης ότι μπορεί να εγγυηθεί ασφαλή αλλαγή προς το καλύτερο περνά πρωταρχικά -όχι αποκλειστικά- στην πλευρά της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Ισχύουν όλα όσα παρουσιάσαμε στη Βουλή (2015: Η Ελλάδα ξανά στην κόψη, 25/11) για τον ετεροχρονισμό των δέκα πηγών ρίσκου, τα λεγόμενα “παλούκια”.

Τα δύο απ’ αυτά -μη εκλογή Προέδρου και πρωτιά στις εκλογές- απ’ ότι φαίνεται θα τα “πηδήξει” οπότε πρέπει να συγκεντρώσει την προσοχή του στο τρίτο και δυσκολότερο: Πρώτο, την πραγμάτωση με επιτυχία της εντολής σχηματισμού κυβέρνησης με ευρύτατες συνεργασίες είτε έχει είτε όχι αυτοδυναμία. Η πρώτη εντολή δηλαδή δεν πρέπει να φύγει αναξιοποίητη από τα χέρια της. Και δεύτερο τη συμφωνία με τους εταίρους για μια συντεταγμένη αποδέσμευση από το Μνημόνιο με “προτεραιότητες - προτεραιότητες - προτεραιότητες!” και δίχτυ ασφαλείας, ειδικά όσον αφορά στη σταθερή πιστωτική γραμμή της ΕΚΤ προς τις ελληνικές τράπεζες.

Με τόλμη, φρόνηση και εθνική συνεννόηση σε νέα βάση ο ΣΥΡΙΖΑ και οι πιθανοί εταίροι του σ’ έναν κυβερνητικό συνασπισμό (Ποτάμι, χώρος ΠΑΣΟΚ) μπορούν και πρέπει να τα βγάλουν πέρα με τα 3Α (αβεβαιότητα - αστάθεια - ασάφεια (άγνωστοι άγνωστοι) και το ένα Π (πολυπλοκότητα).

Μια ματιά στη στήλη μας “Αφορισμοί” ίσως έχει να πει πολύ περισσότερα.

Πέμπτη, 18 Δεκεμβρίου 2014

Η Αλλέγκρα στη Θεσσαλονίκη το Σάββατο στις 6μ.μ.

Ο IANOS και οι ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ
σας προσκαλούν
το Σάββατο 20 Δεκεμβρίου 2014 στις 18:00
στον χώρο του βιβλιοπωλείου
σε μια συνάντηση με τον
Μίμη Ανδρουλάκη 
με αφορμή το νέο του βιβλίο
 
Αλλέγκρα 
 
ο συγγραφέας θα συνομιλήσει με τον λογοτέχνη
Γιώργο Σκαμπαρδώνη
 
IANOS ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΑ
Αριστοτέλους 7, Θεσσαλονίκη
Τηλ.: 2310.276447
 
 
 

Τετάρτη, 17 Δεκεμβρίου 2014

Tι θα καταγράψει η Ιστορία;

“Τρία όχι μέχρι τέλους στον εκβιασμό, στη θεσμική εκτροπή, στις αθέμιτες πρακτικές”. “Ναι” μόνο αν ήταν εφικτός -αλλά δεν είναι με τον κυβερνητικό τυχοδιωκτισμό- ένας έντιμος, δημοκρατικός, προωθητικός συμβιβασμός -αμοιβαία αποδεκτός από τα δύο μεγαλύτερα κόμματα- ανοιχτός στους νέους συσχετισμούς, τους πραγματικούς στην Ελλάδα και την Ευρώπη. Τελικά ο καθένας θα επιλέξει “στρατόπεδο” και ας ελπίσουμε ότι η Ιστορία δε θα καταγράψει σ’ έναν ακόμα “σκληρό Δεκέμβρη” την απουσία εθνικής ηγεσίας συγχρονισμένης με τη φυσιογνωμία των καιρών.

Κυριακή, 14 Δεκεμβρίου 2014

Την Τρίτη στις 7:00μ.μ.



Την Τρίτη στις 7:00μ.μ.: ό,τι δεν είπε η ιστορία θα το πει το “αίμα”.
Την Τρίτη στις 7:00μ.μ.: η μυστική κίνηση Οι Μαύροι του Μπάυρον των φιλελλήνων της εποχής μας.
ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ
Οι ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ
και ο Μίμης Ανδρουλάκης
σας προσκαλούν
την Τρίτη 16 Δεκεμβρίου 2014 στις 19:00
στο συνεδριακό κέντρο του Πολεμικού Μουσείου
σε μια βραδιά για την

 Αλλέγκρα

το νέο μυθιστόρημα του συγγραφέα.
Ο Χάρης Βλαβιανός, συγγραφέας
και ο Ηλίας Νικολακόπουλος, καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών
συνομιλούν με τον Μίμη Ανδρουλάκη
για τον μυστικό σύνδεσμο «Οι Μαύροι του Μπάυρον»
των φιλελλήνων της εποχής μας.
Θα ακολουθήσει «βυρωνική» ρακοποσία.
ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ: Βασ. Σοφίας & Ριζάρη 2, Αθήνα
(Μετρό: Στάση Ευαγγελισμός)
Τηλ. επικοινωνίας για πληροφορίες: 210.76.49.495

Από Κοντά - Σε απόσταση | 14/12/14



Από Κοντά - Σε απόσταση | 14/12/14 | mp3

Πέμπτη, 27 Νοεμβρίου 2014

2015: Η Ελλάδα ξανά στην κόψη

Εισήγηση Μίμη Ανδρουλάκη για Προϋπολογισμό – Ανεξάρτητων Δημοκρατικών Βουλευτών


Να μου επιτρέψετε κύριοι συνάδελφοι μια και έχω καλυφθεί στα βασικά ζητήματα του προϋπολογισμού να εξειδικεύσω την ομιλία μου κατ’ αρχήν σε μερικές πολιτικές συγχύσεις – ακαδημαϊκές ψευδαισθήσεις γύρω από το ζητούμενο εξωστρεφές παραγωγικό μοντέλο.
Η εσωτερική υποτίμηση στην εξωστρέφεια

Ο χρόνος στην πολιτική και την οικονομία δεν είναι ουδέτερος, δεν είναι αντιστρεπτός. Ό, τι γράφει δεν ξεγράφει. Ό, τι γίνεται δεν ξεγίνεται δίχως τίμημα μ’ έναν αυτοματισμό. Ο χρόνος εμπεριέχει τη φθορά, την απώλεια «ενέργειας». Αν διανύσουμε στην οικονομία μια απόσταση χ, η αντίστροφη κίνηση, , δεν συνεπάγεται ισοδύναμη κατανάλωση “ενέργειας”. Τα ίσα, μ’ αυτήν την έννοια, είναι άνισα. Για παράδειγμα: Μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι έχουμε μια αποτυχία του ευρώ στην Ελλάδα ή μια αποτυχία της Ελλάδας στο ευρώ. Ευρύτερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Χτυπητή ένδειξη η μακροχρόνια μείωση της εξαγωγικής επίδοσης της χώρας πριν την κρίση και μετά, χωρίς το Μνημόνιο και με το Μνημόνιο. Από το 2001 έως το 2013, επί δώδεκα συνεχή χρόνια. Πρόκειται για μια μακροχρόνια παρακμή του εξωστρεφούς παραγωγικού τομέα εντός Ευρωζώνης, εντός Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρά τη φούσκα του 2000-2009, παρά τους υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης επί χρόνια που ξεπερνούσαν ακόμα και το 4%. Κι αυτό συνέβη ενώ την ίδια περίοδο είχαμε εντυπωσιακή μεγέθυνση των δυνητικών αγορών μας, των αγορών προορισμού των ελληνικών εξαγωγών εντός και εκτός της Ευρωζώνης. Πρόκειται για ελληνική αποτυχία αφού σημειώνεται η καθαρή πτώση της εξαγωγικής επίδοσης της Ελλάδας, με τιμές αναφοράς το 2005, όταν την ίδια περίοδο 2001-2013 η Ισπανία και η Πορτογαλία, χώρες συγκρίσιμες με μας, βελτίωσαν σημαντικά την εξαγωγική θέση τους στον διεθνή ανταγωνισμό, ενώ η Ιρλανδία και η Κύπρος την σταθεροποίησαν. Μπορεί κανείς όμως να υποθέσει ότι αν αντιστρέψουμε την πορεία, αν εγκαταλείψουμε το ευρώ ή την ΕΕ θα αντιστραφεί αυτόματα και η εξαγωγική επίδοση της χώρας; Όχι! Γενικότερα η μετάβαση από ένα εθνικό νόμισμα σ’ ένα κοινό δεν είναι ισοδύναμη -σε πολιτική, οικονομική και κοινωνική «ενέργεια»- με την αντίστροφη μετάβαση από ένα κοινό σ’ ένα εθνικό νόμισμα. Τι συμβαίνει όμως και κάνω αυτή τη μακροσκελή εισαγωγή;
Οι ίδιοι άνθρωποι εντός και εκτός Ελλάδας -διεθνείς οργανισμοί, πολιτικοί, ακαδημαϊκοί, αναλυτές, δημοσιογράφοι- που ονόμαζαν τη φούσκα βιώσιμη ανάπτυξη, που μ’ ενθουσιασμό δικαιολογούσαν την υποβάθμιση του παραγωγικού δυναμικού και μετονόμαζαν τον “αέρα κοπανιστό” σε νέα οικονομία υπηρεσιών, οικονομία γνώσης, πράσινη ανάπτυξη και τα ρέστα∙ ακριβώς οι ίδιοι άνθρωποι υπέθεσαν φαντασιωτικά, μεταφυσικά ότι μέσω της εσωτερικής υποτίμησης θα επιτύγχαναν την αντιστροφή ενός μοιραίου μοντέλου που  βασίστηκε στην κατανάλωση με δανεικά σ’ ένα άλλο εξωστρεφές, που στηρίζεται στις εξαγωγές. Υπέθεσαν ότι η κατάρρευση της εσωτερικής ζήτησης μέσω της μείωσης μισθών, η μείωση των μη διεθνώς εμπορεύσιμων τομέων της οικονομίας θα αντισταθμιζόταν -μ’ ένα μεταφυσικό αυτοματισμό- από την αύξηση των διεθνώς εμπορεύσιμων τομέων, από την αντίστοιχη αύξηση των εξαγωγών. Δυστυχώς η πολυπλοκότητα, οι πολλαπλές συσχετίσεις εσωτερικής και εξωτερικής ζήτησης, οι πολλαπλές διακλαδικές διασυνδέσεις και οι ασυμμετρίες στην πραγματική οικονομία δεν είναι συμβατές με αυτές τις ακαδημαϊκές απλοποιήσεις. Το κενό ανάμεσα στο ένα μοντέλο –το ζητούμενο- και το παλαιό δεν είναι θεωρητικό. Είναι: άνθρωποι, άνθρωποι, άνθρωποι – 1,500,000 άνεργοι!
Το ζητούμενο, η μεγάλης κλίμακας μεταφορά πόρων, κεφαλαίου και εργασίας προς τους τομείς διεθνώς εμπορεύσιμων αγαθών και υπηρεσιών δεν επιτυγχάνεται. Η πτώση στους μη εμπορεύσιμους τομείς δεν αντισταθμίζεται από τον μικρό, έτσι κι’ αλλιώς, εξωστρεφή τομέα της οικονομίας. Αντίθετα όχι μόνο δεν υπήρξε αυτός ο τομέας κινητήρας της ανάπτυξης αλλά σημειώθηκε επιδείνωση στο βαθμό συμμετοχής του στη μεγέθυνση του ΑΕΠ. Έτσι, η πρόσφατη θετική συμβολή του εξωτερικού εμπορίου στο ΑΕΠ και στο εμπορικό ισοζύγιο οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά -όπως είχαμε προεξοφλήσει- στη μείωση των εισαγωγών λόγω δραστικής περιστολής της εσωτερικής ζήτησης, καταναλωτικής και επενδυτικής. Η μείωση του κόστους εργασίας επέτρεψε την επιβίωση παραδοσιακών κλάδων εντάσεως εργασίας ενώ υποδιπλασιάστηκε (από 6,6% το 2009 σε 3,3% το 2012) το ποσοστό των συνολικών αγαθών που προήλθαν από κλάδους υψηλής τεχνολογίας. Η ανταγωνιστικότητα ποιότητας υποχώρησε και η εξειδίκευση της οικονομίας -παρά τις προσδοκίες- στράφηκε περαιτέρω σε λάθος κατευθύνσεις. Ιδού ο Νόμος των Ακούσιων Συνεπειών. “Σπέρνεις σιτάρι θερίζεις κριθάρι”. Η εσωτερική υποτίμηση πριμοδότησε τα λάθος κίνητρα. Ελάχιστες εξωστρεφείς επιχειρήσεις ιδρύθηκαν -μετρημένες στα δάκτυλα της μιας χειρός- ενώ πολλαπλασιάζονται -ανοίγουν και κλείνουν αμοιβαδικά- οι μικρές του παραδοσιακού επιχειρηματικού μοντέλου (μπαρ, ταβέρνες, κομμωτήρια κτλ). Η αντιστροφή της Ελλάδας σε Ιρλανδία δεν είναι εφικτή. Τα λάθος κίνητρα στην οικονομία πριμοδοτούσαν και αρκετές από τις ένδοξες «μεταρρυθμίσεις» των από «καθέδρας μεταρρυθμιστών» αφού θα συνέβαλαν στην περαιτέρω μεταφορά κεφαλαίων και εργασίας σε τομείς φθίνουσας απόδοσης όπως ταξί, φαρμακεία κ.α. Στην αγωνία των ανέργων θα απαντούσαμε: «πουλήστε το σπίτι σας να γίνετε ταξιτζήδες». Την ώρα που βουλιάζαμε και «βρωμούσε» η αγορά από πλεονασματικά ταξί ή χώρα συγκλονιζόταν το 2011 από το μέγα ζήτημα της απελευθέρωσης των ταξί όπως τώρα κάποιοι κύκλοι προμοτάρουν επικοινωνιακά το ιντερνετικό σύστημα ταξί Uber από την Καλιφόρνια!
Το διαχρονικό πρόβλημα ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας -πριν και μετά την κρίση, με ή χωρίς μνημόνιο- επιδεινώνεται παρά τη μείωση των μισθών. Γιατί; Κάποιος μπορεί –ο Καραθανασόπουλος να πει ότι δεν πέρασαν οι μειώσεις των μισθών στις τιμές και ότι οι επιχειρηματίες αύξησαν τα περιθώρια κέρδους. Ένας άλλος, όπως ο κ. Κουτσούκος θα πει ότι το χρήμα είναι ακριβό για τις ελληνικές επιχειρήσεις ή ο Στέφανος Σαμοίλης που είναι half-back του ΣΥΡΙΖΑ και ο μοναδικός δικός μου μόνιμος ακροατής στην επιτροπή, θα πει ότι φταίει το ενεργειακό κόστος. Κάποιος άλλος νεοδημοκράτης, όπως η κυρία Μπακογιάννη, θα πει ότι αυξήσαμε υπερβολικά τους έμμεσους φόρους. Όλα αυτά είναι σωστά, αλλά υπάρχει κάτι βαθύτερο, θεμελιώδες, διαχρονικό. Και στη “φούσκα” και στην κατάρρευσή, πριν και μετά το Μνημόνιο. Είναι μια ακολουθία από φάσεις φθίνουσας συσσώρευσης κεφαλαίου, συρρίκνωσης της παραγωγής, των επενδύσεων σε τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας, συρρίκνωσης γενικότερα της συσσώρευσης παγίου κεφαλαίου. Μια φθίνουσα συσσώρευση που υπερισχύει καταλυτικά έναντι της μικρής βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας μέσω της εσωτερικής υποτίμησης. Οι “εγκέφαλοι” -ξένοι και Έλληνες- φαντασιώνονταν ένα γενικευμένο πείραμα “δημιουργικής καταστροφής” –κατά Σουμπέτερ- αλλά όπως προαναγγείλαμε πριν τις εκλογές του 2009 αυτό θα ήταν εξαρχής πιο κοντά στην σκέτη καταστροφή.
Τα ίσα λοιπόν είναι άνισα στις αντιστροφές πορείας και αυτό ισχύει και στην αντιστροφή της μνημονιακής νομοθεσίας και πραγματικότητας. Αυτό συμβαίνει και με την αναγκαία, στοχευμένη και σταδιακή αντιστροφή των όρων και των τελικών αποτελεσμάτων των δανειακών συμβάσεων, η οποία αν, αντιθέτως, γίνει σπασμωδικά, μηχανιστικά, με ανυπομονησία για γρήγορα, καταλυτικά αποτελέσματα μπορεί να μας επιφυλάσσει αρκετά παράδοξα ίσως και δυσάρεστες εκπλήξεις. Οι αντιστροφές γενικά από μόνες τους δεν μας επαναφέρουν στο πρωθύστερο σημείο. Και αυτή είναι μια καθοριστική πρόκληση για το ζητούμενο -και μη ευρισκόμενο σε καμία πλευρά- Εθνικό Σχέδιο Ανασυγκρότησης – Ανάπτυξης με μακρά διάρκεια και προοπτική που θα συγχρονίσει τα κίνητρα όλων των συντελεστών της παραγωγικής διαδικασίας. Εθνικό Σχέδιο που κατάντησε ένα ακόμα κενό νοήματος στερεότυπο στον δημόσιο διάλογο. Τουλάχιστον ο Στουρνάρας με ειλικρίνεια το ξεστόμισε σε’ μένα πριν δύο χρόνια εδώ μέσα: Τι να το κάνουμε το Εθνικό Σχέδιο αφού έχουμε το Μνημόνιο;
Η γραμμική σκέψη η οποία κυριάρχησε στην εποχή της φούσκας -η σιδηροδρομική αντίληψη του χρόνου και της εξέλιξης- δεν μας βοηθά ούτε σήμερα. Η οικονομία και η πολιτική μοιάζουν, έλεγε ο Παλαιός, περισσότερο με την Άλγεβρα και πιο πολύ με την αλγεβρική τοπολογία. Έρχεται μια στιγμή – σε φάσεις αβεβαιότητας ή ταχύτατων μεταβολών και ανακατατάξεων- που η κατάσταση αντιστρέφεται, εμφανίζεται το πρόσημο πληνκαι το καθετί δουλεύει ανάποδα απ’ ό, τι προβλέπει η θεωρία μας, το ακαδημαϊκό μας σχήμα.
Επανέρχομαι στο εξής παράδοξο: Σε σταθερές τιμές του 2005 το ΑΕΠ από την εποχή της φούσκας (2001) μέχρι το τέλος του 2013 μειώθηκε από τα 165 δις στα 160 δις, δηλαδή σημειώθηκε μείωση μόλις 3% ενώ η ανεργία αυξήθηκε κατά 160%!! Μήπως αυτό το παράδοξο εξηγείται από το γεγονός ότι η μείωση του ΑΕΠ προήλθε κυρίως από τομείς με τη μεγαλύτερη συσχέτιση με την απασχόληση όπως είναι ο οικοδομικός κλάδος και ο δημόσιος τομέας; Σε κάθε περίπτωση έχουμε μια εντυπωσιακή διασταύρωση κυκλικής και διαρθρωτικής ανεργίας.
Η δεύτερη αναδιάρθρωση του χρέους και οι ακαδημαϊκές συγχύσεις του PADRE Plan
Δύο σκέψεις τώρα για το άλλο θέμα κύριοι συνάδελφοι περί της βιωσιμότητας ή μη του χρέους. Ο κ. Κουτσούκος έδωσε μια εξήγηση και είναι βάσιμο αυτό που είπε ότι εάν θέλω να μπω άμεσα στην αγορά εντόκων γραμματίων ή ομολόγων δεν μπορώ να λέω πρωί-μεσημέρι-βράδυ περί μη βιωσιμότητας και να το έχω σημαία. Εντάξει αλλά η ψευδαίσθηση της βιωσιμότητας έχει άλλα αίτια και άλλες συνέπειες. Εντάξει, αλλά δεν μπορεί να ακούγεται από ελληνικά χείλη κύριοι συνάδελφοι η απονομιμοποίηση του «κουρέματος» ή της απομείωσης του ελληνικού χρέους. Δεν νομίζω να υπάρχει σοβαρός άνθρωπος που να πιστεύει ότι είναι δυνατόν τουλάχιστον τέσσερις με πέντε χώρες της Ευρωζώνης να έχουν τέτοια πρωτογενή πλεονάσματα για τόσο μακρά περίοδο μέχρι το 2030. Να έχει δηλαδή 4% η Ισπανία, 5% η Ιρλανδία, η Κύπρος και η Πορτογαλία και 7% η Ελλάδα για να πιάσει τους υποτιθέμενους στόχους της ΕΕ. Αυτά είναι παράλογα πράγματα. Είναι εγκληματικό να έχω ενάμισι εκατομμύριο ανέργους και να είμαι υπερήφανος που θα έχω πλεόνασμα 4%. Ούτε η ενδεχόμενη ανάπτυξη κάνει βιώσιμο αυτό το χρέος όπως είναι σήμερα. «Μην ξεγελαστείς από την ανάκαμψη» είναι ο τίτλος κεφαλαίου στο «Ε, Πρόεδρε». Αυτό που μετρά είναι η σύγκριση της δυναμικής του χρέους με τη δυναμική της ανάπτυξης που το ΔΝΤ (Ιούνιος 2014) την προσδιορίζει με δυνητικό ρυθμό μακροχρόνιας ανάπτυξης μόνο 2%. Μπορεί να σε ρίξουν σε νέα βουτιά χρεοκοπίας τα απόνερα της κρίσης, τα παλίνδρομα της κύματα ακόμα κι αν έχεις αναπτυξιακή εκκίνηση. Τι γίνεται τώρα λοιπόν; Το ζήτημα της βιωσιμότητας είναι ένα τεχνικό ζήτημα και επαναλαμβάνουμε: αφαιρούμε από το επιτόκιο το ρυθμό ανάπτυξης και το υπόλοιπο το πολλαπλασιάζουμε με το κλάσμα χρέος προς ΑΕΠ. Το αποτέλεσμα πρέπει να είναι μικρότερο από τα πρωτογενή πλεονάσματα. Συνεπώς με ενδιαφέρει να κρατήσω χαμηλό μακροπρόθεσμα το επιτόκιο, να επιμηκύνω το χρέος, να μειώσω εάν τα καταφέρω τον αριθμητή δηλαδή την ονομαστική του αξία ή να αυξήσω πολύ τον παρονομαστή δηλαδή την ανάπτυξη και όλο αυτό να είναι μικρότερο από τα πρωτογενή πλεονάσματα που και αυτά πρέπει να τα μειώσω γιατί έχω ανεργία. Πρέπει λοιπόν να επιλύσω αυτή την εξίσωση και εδώ πρέπει να προσθέσουμε το αναδρομικό το κούρεμα ομολόγων της ΕΚΤ που είναι κοντά στα 25-30 δισ. ευρώ. Είναι λεφτά αυτά.
Στη διευθέτηση του χρέους πρέπει να εφαρμόσουμε μια στρατηγική minimax διαπραγμάτευσης. Ξέρω τα minimum, ξέρω τα maximum και θα αναζητήσω έναν optimum συμβιβασμό ανάλογα με την κατάσταση, τις συμμαχίες, τον συσχετισμό των δυνάμεων, τις διαθέσιμες επιλογές. Θα πει κανείς: «γιατί να βάλω εγώ το φορολογούμενο άλλων χωρών να πληρώσει το δικό μου χρέος;». Έτσι δεν μας λένε; Κοιτάξτε κυρίες και κύριοι συνάδελφοι, στην περίπτωση αυτή εάν υπήρχε διορατική ηγεσία το 2010, θα έπρεπε να κάνει αυτό που τουλάχιστον εγώ είχα προτείνει. Να χτίσει μια διαπραγματευτική τακτική σε βάθος χρόνου και να πει τον Απρίλιο του 2010 ότι θα προηγηθεί σε σχέση με οποιοδήποτε άλλο ζήτημα η αναδιάρθρωση του χρέους. Ένα ευρωπαϊκό Brady Plan. Ο Nicholas Brady ήταν ένας αμερικανός Υπουργός στο Treasury που προώθησε τις αναδιαρθρώσεις χρέους σε μια σειρά χώρες. Η πρόταση μου έδινε στους επενδυτές δύο-τρεις επιλογές: ή «κούρεμα» 25% ή εάν δεν τους αρέσει αυτό ας κρατήσουν τα ομόλογα στην ονομαστική αξία τους με ανάλογη επιμήκυνση-μείωση του επιτοκίου. Και τρίτη λύση να κάνει «κατάψυξη» του υπολοίπου χρέους η ΕΚΤ και να το διαχειριστεί σε βάθος χρόνου. Την πρόταση αυτή θα υποβάλαμε στους εταίρους με ψήφισμα της Βουλής μια Παρασκευή βράδυ. Δυστυχώς με καθυστέρηση δύο χρόνων πληροφορήθηκα κι εγώ ότι κάποιες σκέψεις να προηγηθεί ο αναπρογραμματισμός του ελληνικού χρέους της όποιας λύσης στην διαχείρισή της επικείμενης ελληνικής χρεοκοπίας είχαν γίνει και σε κύκλους του ΔΝΤ και από τον σύμβουλο της ελληνικής κυβέρνησης, την Lazard. Λέω δυστυχώς διότι διαφορετικά θα διαχειριζόμουν αυτή την πρόταση ήπιας αναδιάρθρωσης του χρέους που απομονώθηκε πανταχόθεν και μερικοί, λίγοι –τρεις τέσσερις ιθύνοντες- την χαρακτήρισαν το 2010 ευθέως «εγκληματική».
Θα πει κανείς ότι θα μας έλεγαν όχι, διότι ο Trichet ήθελε να σώσει τις γαλλικές και τις γερμανικές τράπεζες ή έστω φοβόταν έναν πανικό –αδικαιολόγητο- στην αγορά ομολόγων.. Ας το έλεγε. Ας σου βάλει το πιστόλι στον κρόταφο -γεμάτο ή άδειο- όπως αποκάλυψε ο Ιρλανδός Πρωθυπουργός. Εσύ θα επιμείνεις και εκεί θα καταγραφεί η αντίθεσή σου, διακριτή σ’ όλα τα κοινοβούλια της Ευρωζώνης. Εάν σε εξαναγκάσουν παρ’ όλα αυτά σ’ ένα μη αποδεκτό συμβιβασμό – όχι σε optimum συμβιβασμό– εσύ θα έχεις εγγράψει υποθήκη ότι ο πιστωτής έχει βαρύτατη ευθύνη για το τελικό αποτέλεσμα που σου επέβαλε η λάθος πολιτική του. Έκανες το ιστορικό «κούρεμα» του 2012 πολύ αργά και με λάθος τρόπο και είσαι πάλι στο 170%. Δεν έχουν ευθύνη; Ο πιστωτής –η Ευρωζώνη τώρα- πρέπει να μοιραστεί τις ευθύνες με τον υπό έλεγχο δανειζόμενο συμμετέχοντας στην απομείωση του χρέους. Άρα λοιπόν χτίζεις σε βάθος χρόνου μια διαπραγματευτική θέση και δεν λες «αφού δεν δέχονται το ονομαστικό κούρεμα, το αφήνω, αυτολογοκρίνομαι προκαταβολικά». Τι σημασία έχει αυτό; Εσύ πρέπει να δουλέψεις μακροπρόθεσμα. Κρατάς το «κούρεμα» στην ημερήσια διάταξη. Πολύ περισσότερο που η οριστική αναδιάρθρωση του χρέους δεν θα είναι ένα μονόπρακτο έργο. Θα περάσει από μία, δύο, πιθανόν τρεις φάσεις απομείωσης του χρέους ανάλογα και με την πορεία της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας οικονομίας. Συνήθως όταν γίνεται μια αναδιάρθρωση χρέους δίχως έκτακτη αναπτυξιακή υποστήριξη ακολουθεί μετά 8-10 χρόνια η επόμενη αναδιάρθρωση. Σ’ εμάς θα’ ρθει πιο γρήγορα η δεύτερη αναδιάρθρωση.
Εδώ υπάρχουν μια σειρά τεχνικά ζητήματα και απευθύνομαι ιδιαίτερα στην πλευρά του ΣΥΡΙΖΑ. Είναι σωστό να λέμε ότι μεταθέτουμε ή εντάσσουμε τη διευθέτηση του ελληνικού χρέους στο ευρύτερο πρόβλημα, διότι πράγματι το χρέος είναι παγκόσμιο ζήτημα και έχουμε ένα «βουνό» από χρέη που η παγκόσμια οικονομία δεν μπορεί να τα σηκώσει και αναγκαστικά θα μπούμε το επόμενο διάστημα σε πολύμορφες διαγραφές χρεών είτε δημόσιων είτε ιδιωτικών.
Το ίδιο ζήτημα είχαμε και τη δεκαετία του ’30, με μαζικές «διαγραφές» χρέους. Ήταν η περίοδος ας πούμε του Fisher Plan, να τιμήσουμε και τον Irving Fisher. Τον διακεκριμένο οικονομολόγο. Η Ελλάδα φερειπείν είχε τότε ελάφρυνση 43% στο χρέος της. Και μετά στη δεκαετία του ’80 είχαμε ελάφρυνση των χρεών κυρίως της Λατινικής Αμερικής μέσω του Brady Plan, του Nicholas Brady. Τώρα ενδεχομένως -δεν το βλέπω προς το παρόν-μπορούμε να το πούμε Draghi Plan. Όμως με τη γενίκευση του ζητήματος ενδεχόμενα να πέσουμε σε μια παγίδα. Να μας πουν, κύριοι συνάδελφοι, όταν μεταθέτουμε το ελληνικό πρόβλημα στο ευρύτερο –το εξαιρετικά πολύπλοκο-, να μας πουν «άντε γεια, τα λέμε όταν ωριμάσει το ζήτημα στο μέλλον». Καταλάβατε τι θέλω να πω; Ο βαθμός μετάθεσης ενός προβλήματος στο μεγάλο παγκόσμιο πρόβλημα μπορεί να σημαίνει άμεσα «άντε γεια». Διότι που να περιμένεις εσύ πότε και πώς θα διευθετηθεί το ιταλικό ζήτημα; Εκεί είναι πολλά τα λεφτά. Εκτός βέβαια εάν υιοθετήσετε ένα σχέδιο που κυκλοφορεί –εγώ λέω προσοχή– σε ακαδημαϊκούς κύκλους και της Αριστεράς δηλαδή μια εναλλακτική παραλλαγή του λεγόμενου PADRE Plan (Politically Acceptable Debt Restructuring in the Eurozone) των C. Wyploz και P. Paris. Αναθέτουμε δηλαδή στην ΕΚΤ να μετατραπεί κατά κάποιον τρόπο σε μια γιγάντια Goldman Sachs, μια σούπερ Επενδυτική Τράπεζα, ένα Λεβιάθαν bad bank(κακή τράπεζα) – πράγμα που δεν έχει συμβεί ποτέ στην παγκόσμια ιστορία – η οποία θα κάνει το σούπερ swap -επίσης πρωτοφανές στην παγκόσμια οικονομία- του μισού χρέους της Ευρωζώνης και μάλιστα μ’ ένα χρονικό ορίζοντα πολλών δεκαετιών. Παραβλέπω προς το παρόν το ηθικό ζήτημα μιας τέτοιας δυσανάλογης μετάθεσης του βάρους στις επόμενες γενιές οι οποίες στην Ελλάδα πρέπει να σηκώσουν και το αβάσταχτο φορτίο του Ασφαλιστικού – δημογραφικού προβλήματος. Παραβλέπω αυτή τη στιγμή ότι μ’ αυτή τη διευθέτηση πράγματι αποφεύγεις το σκόπελο «κούρεμα» και τη μετάθεση των βαρών στους φορολογούμενους των άλλων χωρών της Ευρωζώνης. Σημειώνω πάντως ότι πιο εύκολα περνά στα κοινοβούλια ακόμα και το «κούρεμα» παρά αυτή η πρόταση.
Αυτό το PADRE Plan είναι πάρα πολύ μεγάλο για να το αντέξει η σημερινή Ευρώπη κύριοι συνάδελφοι και έχει κινδύνους διότι κι εδώ ισχύει ο «Κανόνας των Δύο». Έχουμε δύο ημισφαίρια στον εγκέφαλο, δύο πνευμόνια, δυο χέρια, δυο πόδια και εάν χαλάσει το ένα, μένεις με το άλλο. Δεν έχουμε εναλλακτική δηλαδή σε αυτή την μεγάλη, την ιστορική υπερδέσμευση επί επτά δεκαετίες και εάν πάει κάτι στραβά μπορεί ο Επενδυτικός Λεβιάθαν να εξελιχθεί σε υδρογονοβόμβα για την παγκόσμια οικονομία. Το λέω αυτό διότι κατά τη συζήτηση του πρώτου μνημονίου, του πρώτου μεσοπρόθεσμου όταν έφεραν τις προβλέψεις τους οι ξένες και ελληνικές μεγαλοφυΐες είχα πει στη Βουλή ότι επρόκειτο για τον κύκλο μαθηματικών «Ωραίο θεώρημα, παντελώς ανεφάρμοστο». Είναι τα λεγόμενα μαθηματικά του μπιλιάρδου σε κυρτή επιφάνεια, όπου είναι αδύνατον να κάνεις οποιαδήποτε βάσιμη πρόγνωση. Οι ακαδημαϊκές ασκήσεις είναι χρήσιμες αλλά δεν είναι πολιτική. Αυτό πρέπει να το αποφύγουμε και η ευόδωση της στρατηγικής ενός κόμματος της Αριστεράς απαιτεί να τα βγάλει πέρα με επιτυχία υποχρεωτικά με τα 3 Α και το 1 Π. 3 Α: Αβεβαιότητα – Αστάθεια – Ασάφεια (άγνωστοι – άγνωστοι). Και το Π: πολυπλοκότητα.
Ετεροχρονισμός Δέκα Πηγών Ρίσκου
Είπε ορθότατα ο συνάδελφος ο κ. Τσακαλώτος ότι απουσιάζει η αίσθηση του επείγοντος στον προϋπολογισμό. Ήθελα να σας πω δύο τρεις σκέψεις επ’ αυτού και δυστυχώς επανέρχομαι στο 2009 –στο «Ε, Πρόεδρε»- πριν τις εκλογές. Στο «Μια Ωρολογιακή Βόμβα: ο συγχρονισμός όλων των κρίσεων, όλων των δαιμόνων». Η συγκυρία είναι βέβαια διαφορετική από το 2009 αλλά το φάντασμα ενός ενδεχόμενου συγχρονισμού πολλών πηγών ρίσκου το 2015 κρέμεται πάνω από τα κεφάλια μας.
Δηλαδή, όταν αναλαμβάνεις την κυβέρνηση εν μέσω κρίσης ή στα απόνερά της σε ενδιαφέρει να μην συγχρονιστούν τα τεκτονικά ρήγματα, να μην συγχρονιστούν οι σεισμικές δονήσεις. Κάνεις δηλαδή ένα ετεροχρονισμό των κρίσεων, μια μερική αποσύνδεση της μιας πηγής ρίσκου από την άλλη και να μου επιτρέψετε επιγραμματικά να αναφέρω μερικές πηγές ρίσκου.
Πρώτη, είναι η ίδια η Ευρωζώνη, όπου αν δεν συμβεί κάτι συνταρακτικό -πέρα από τις μετέωρες, χλιαρές δεσμεύσεις Ντράγκι και Γιούνκερ- θα γλιστράει στην στασιμότητα οριστικά, στον αποπληθωρισμό, στο σύνδρομο χρόνιας απουσίας ζήτησης. Αυτή η παγίδα στασιμότητας ή νέας ύφεσης στην Ευρώπη είναι μια μεγάλη πηγή ρίσκου για την Ελλάδα καθώς δεν προβλέπεται καμιά πλημμυρίδα που θα σηκώσει και τις «βάρκες» μαζί με τα «υπερωκεάνια». Οι αντιθέσεις Γαλλίας – Ιταλίας και Βρετανίας (ΗΠΑ) με την Γερμανία μας δίνουν κάποιες ευκαιρίες αλλά πρέπει να προσέχει κανείς πώς τις διαχειρίζεται για να επωφελείται η εθνική του στρατηγική κι όχι να γινόμαστε «λαγοί» στο ξεκαθάρισμα λογαριασμών των μεγάλων δυνάμεων. Σκεφτείτε ότι η Ρωσία -με τόσες πλουτοπαραγωγικές πηγές, με αποθεματικό 430 δισ. δολάρια δεσμευμένο σε ταμεία συνταξιοδοτικά- δεν μπόρεσε να δανειστεί πρόσφατα δίνοντας 10,6% επιτόκιο, με έντοκα γραμμάτια ενός εξαμήνου! Θέλω να καταλάβουμε την φυσιογνωμία των καιρών, την πολυπλοκότητα τους. Πρώτη λοιπόν πηγή ρίσκου το ευρωπαϊκό και διεθνές περιβάλλον.
Δεύτερη πηγή ρίσκου: Ελλάδα – αγορές. Αυτή τη στιγμή δανειζόμαστε με 2% και θα πάμε στο 8% συν με αυστηρή επιτήρηση. Η πειθαρχία των αγορών –ανύπαρκτη στην εποχή της φούσκας- ίσως αποδειχθεί σκληρότερη κι από της τρόικας. Και προφανώς υπάρχει ένα χαιρέκακο ένστικτο από την πλευρά της Ν.Δ. ότι μπορεί αύριο να έρθει μια άλλη κυβέρνηση που θα πρέπει να βάλει την ουρά στα σκέλια και να ξαναπάει στους Γερμανούς για λεφτά αν πεταχτεί εκτός αγορών. Δυστυχώς κύριοι συνάδελφοι οι αριθμοί του προϋπολογισμού ακόμα και στο υπεραισιόδοξο κυβερνητικό σενάριο –καθαρά πολιτικού εκλογικού κύκλου- δεν μας βγάζουν από τη ζώνη υψηλού κινδύνου, τη ζώνη junk bonds. Η ενδεχόμενη αύξηση κατά 2% του ΑΕΠ αναβαθμίζει τη θέση μας κατά 0,25 βαθμούς στις αξιολογήσεις των αγορών. Η μείωση του χρέους ως ποσοστό του ΑΕΠ κατά 8% -δύσκολη σε συνθήκες αποπληθωρισμού- μας δίνει μια αναβάθμιση το πολύ 0,30%. Μια μείωση του δημοσιονομικού ελλείμματος κατά 3 μονάδες δικαιολογεί μια αναβάθμιση 0,25. Μια ικανοποιητική –ελάχιστα πιθανή- αύξηση της εμπιστοσύνης στη διακυβέρνηση (τελικά αποτελέσματα στη φοροδιαφυγή, αύξηση της παραγωγικότητας στη διοίκηση, ικανότητα της κυβέρνησης να βάζει στόχους και να τους πραγματοποιεί, πολιτική σταθερότητα με ή χωρίς εκλογές το 2015) μπορεί να μας αναβαθμίσει κατά μισό βαθμό. Δηλαδή ακόμα και στο πιο αισιόδοξο σενάριο το κρίσιμο πρώτο εξάμηνο του 2015 η Ελλάδα το πολύ να αναβαθμίσει τη θέση της κατά μισό έως ένα βαθμό και συνεπώς παραμένει σε ζώνη υψηλού κινδύνου είτε μ’ αυτό το κυβερνητικό σχήμα είτε μετεκλογικά μ’ ένα άλλο.
Τρίτη πηγή ρίσκου είναι ο τραπεζικός χώρος. Έχουμε στην καλύτερη περίπτωση 75 δισεκατομμύρια ευρώ «κόκκινα δάνεια» που πρέπει να ρυθμιστούν σιγά σιγά ανάλογα με την ανάκαμψη. Πραγματικός Γολγοθάς. Εδώ οι πολιτικοί αυτοσχεδιασμοί θα έχουν απρόβλεπτες συνέπειες. Χρειάζεται προσοχή. Μπορεί ασφαλώς να τα βγάλει πέρα το πιστωτικό σύστημα υπό προϋποθέσεις, αλλά μην ξεχνάτε ότι λήγουν το Μάρτη  – ο Μάρτης θα είναι θερμός πολιτικά, μπούζι οικονομικά- τα εγγυημένα κρατικά ομόλογα που έδιναν ως ενέχυρο οι τράπεζες για να πάρουν λεφτά από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Δηλαδή πρέπει να βρουν από τις αγορές ή τους καταθέτες 30 δισ. ευρώ για να καλύψουν αυτή την ιστορία. Είμαστε σε μια πολύ λεπτή ζώνη αβεβαιότητας και υπάρχουν και ρητορικοί τυχοδιωκτισμοί – δεν θέλω καν να ξεστομίσω αυτά που ακούστηκαν πρόσφατα από ορισμένους επιπόλαιους της κυβερνητικής πλευράς.
Τέταρτη πηγή ρίσκου βρίσκεται στην πραγματική οικονομία. Όσοι ασκούμαστε λίγο στα μαθηματικά, λέγαμε από την αρχή του 2010 ότι η πτώση της ελληνικής οικονομίας, αν δεν υπάρξουν άλλες αναπτυξιακές αντισταθμίσεις, θα είναι γύρω στο 30%. Γιατί; Υπολογίζεις πόσο Α.Ε.Π. προέκυψε από την υπερβολική πιστωτική επέκταση του κράτους και των ιδιωτών και βγάζεις περίπου ένα 30%. Στο τέλος του 2013 ήμασταν στο 27% κάτω, επομένως, μπορεί κανείς να πει θεωρητικά ότι προσεγγίζουμε έναν πάτο, αλλά ο πάτος αυτός είναι πάντα θεωρητικός. Ανά πάσα στιγμή μπορεί να υπάρξει γλίστρημα, η αναιμική ανάπτυξη μπορεί να μην είναι διατηρήσιμη, αυτό το Greecovery που λέει κι ο Economist προχθές. Είναι άλλωστε εξαρτημένο υπερβολικά από τον τουρισμό και μια σειρά από άλλους ασταθείς παράγοντες.
Πέμπτη πηγή ρίσκου βρίσκεται στο Ασφαλιστικό σύστημα και θα προσθέσω άλλη μια πηγή ρίσκου, έκτη, που είναι τα ελληνοτουρκικά, η ΑΟΖ της Κύπρου και τα σχετικά με τις πετρελαικές έρευνες.
Όλες αυτές τις πηγές ρίσκου η κυβερνητική πλευρά τις μετονομάζει σε μια και μοναδική πηγή ρίσκου, την Προεδρική Εκλογή. Όλα εκεί τα ανάγει.
Πράγματι υπάρχει πολιτικό ρίσκο. Πρώτον, η αποτυχία του success story που θα βγαίναμε υποτίθεται καθαρά στις αγορές με αυτό τον ερασιτεχνικό κακότεχνο τρόπο. Βλέπουμε τώρα τι συνέβη. Ένα επιπλέον πολιτικό ρίσκο, δεύτερο, είναι και οι εκλογές, οι οποίες πάντα έχουν ένα βαθμό αβεβαιότητας. Μετά τις εκλογές, άλλη πηγή ρίσκου, τρίτη, είναι ο σχηματισμός βιώσιμου κυβερνητικού σχήματος, έχει και αυτό μια αβεβαιότητα. Μετά τον σχηματισμό του κυβερνητικού σχήματος και εν μέσω κρίσης, τέταρτη πηγή ρίσκου είναι οι αντοχές του νέου κυβερνητικού σχήματος, των νέων κυβερνητικών κομμάτων, του νέου πολιτικού και κοινωνικού συνασπισμού που θα διασφαλίσει μια αλλαγή προς το καλύτερο με διάρκεια και προοπτική. Δηλαδή παρουσιάσαμε δέκα πηγές ρίσκου.
Η αναφορά στο ρίσκο δε σημαίνει να κάτσει κανείς στ’ αυγά του, να υποκαταστήσει τη δημοκρατία και την ψήφο του λαού με την ψήφο των αγορών. Δεν σημαίνει συντηρητική αποδοχή του στάτους κβο. Ωστόσο υπογραμμίζει ότι δεν θα πολιτευόμαστε ελαφρά τη καρδία, δεν θα σχεδιάζουμε το άμεσο μέλλον δίχως να αξιολογούμε συγκριτικά το ρίσκο στις διαθέσιμες επιλογές μας. Σε κάθε περίπτωση τα κυβερνητικά κόμματα και αυτά που φεύγουν και αυτά που έρχονται, πρέπει οπωσδήποτε να κάνουν διαχείριση αβεβαιότητας, διότι, αυτή είναι η ουσία της πολιτικής: Εναλλακτικές λύσεις και διαχείριση κινδύνων. Δηλαδή καλούνται τα κόμματα να ετεροχρονίσουν στο μέτρο του δυνατού τις πηγές του ρίσκου, να αποσυνδέσουν μερικά έστω τις πηγές του ρίσκου. Και εδώ σταματώ. Δεν είναι της ώρας, στη συζήτηση του προϋπολογισμού, η περαιτέρω συγκεκριμενοποίηση.
Το «τίποτα» με το «πουθενά»
Επί χρόνια προσπαθούσα να πω στους Υπουργούς Οικονομικών και στους εναλλασσόμενους κεντρικούς τραπεζίτες, ότι η παραδοσιακή νομισματική πολιτική εν μέσω κρίσης δεν θα έχει αποτελέσματα, δεν μπορεί να μεταβιβαστεί στην πραγματική οικονομία, ούτε ακόμη και αν κάνεις το βασικό επιτόκιο 0, όπως και έγινε περίπου. Όλοι οι Διοικητές της Τράπεζας της Ελλάδος και οι Υπουργοί Οικονομικών έλεγαν μέχρι πρόσφατα ότι αυτά δεν γίνονται, αυτά  είναι έξω από την ιδρυτική σύμβαση της Ευρωζώνης,. Κι όμως βγαίνει και τους αδειάζει ο Ντράγκι και λέει ότι θα αγοράσει assets. Ο Υπουργός μας, ο κ. Χαρδούβελης, τον οποίο και κυνηγώ μάταια επί τέσσερις μήνες να έλθει στη Βουλή για αυτές τις συνεχείς επίκαιρες ερωτήσεις μου, είπε στη Γερμανία ότι εναποθέτει όλες του τις ελπίδες στην αγορά ενυπόθηκων ομολόγων –  ABS! Αυτή η αγορά –μικρή και αμφισβητήσιμη- δεν αφορά τόσο εμάς, ούτε την πραγματική οικονομία, ούτε την απασχόληση, το πολύ πολύ οι μέτοχοι να κερδίζουν κάτι παραπάνω. Θα έπρεπε να διεκδικήσουμε, και αυτός θα ήταν ένας optimum συμβιβασμός -υπέρ και των Γερμανών που έχουν προβληματικές υποδομές- να εκδώσει ομόλογα ενός τρισεκατομμυρίου ευρώ η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, να τα αγοράσει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, τα οποία θα πήγαιναν σε δημόσιες επενδύσεις για υποδομές, δίκτυα, καινοτομία, σχέδια υψηλής προστιθέμενης αξίας σε κάθε περίπτωση. Η απόλυτη σιωπή των Υπουργών Οικονομικών είναι εύγλωττη.
Τώρα, ο Γιούνκερ μας είπε σήμερα ότι θα βάλει 21 δισεκατομμύρια (16 +5) -όχι καινούργια λεφτά, παλιά λεφτά, ανακυκλωμένα- θα τα μοχλεύσει επί 15 και θα τα κάνει υποτίθεται 315 δισεκατομμύρια. Ούτε το μέγεθος φτάνει και έχουμε και την πικρή εμπειρία του πρόσφατου παρελθόντος καθώς η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων απέτυχε να ενεργοποιήσει και τα προηγούμενα αναπτυξιακά κονδύλια, διότι, θα έπεφτε η πιστοληπτική της αξιολόγηση, το φετίχ ΑΑΑ! Τώρα πάλι, αντί να βάλουνε φρέσκο, ζεστό χρήμα και να πούμε 100 δισ. με μόχλευση επί δέκα, να πάμε στο 1 τρισεκατομμύριο ώστε να κινητοποιηθούν πραγματικά ιδιωτικά κεφάλαια, βασίζονται ακόμη μια φορά στη «μαύρη μαγεία» των λόγων της Πυθίας-Ντράγκι. Εμείς, αν ενεργοποιηθεί αυτό το ευρωπαϊκό σχέδιο, τι στόχους έχουμε όσον αφορά το μέγεθος του, τη δομή του, τη λειτουργία του και τι ώριμα επενδυτικά έργα, κύριε Υπουργέ, έχετε στο συρτάρι σας για να τα προτείνετε ώστε να τα χρηματοδοτήσει η Ε.Ε.; Η σιωπή των δύο Υπουργείων, Οικονομικών και Ανάπτυξης, είναι εκκωφαντική. Ίσως έχουν δίκιο οι Γερμανοί κι άλλοι εταίροι όταν μας λένε ότι περάσαμε και φάσεις δημόσιας υπερεπένδυσης και όμως συνδέσαμε το «τίποτα» με το «πουθενά», δηλαδή, με ελάχιστα αποτελέσματα στην πραγματική οικονομία, στην παραγωγή, στην παραγωγικότητα και την εξωστρέφεια του παραγωγικού μας μοντέλου. Σας ευχαριστώ.

Τρίτη, 4 Νοεμβρίου 2014

Aφιέρωμα στον Μίκη

ΠΥΡΟΒΟΛΗΣΤΕ ΤΑ ΡΟΛΟΓΙΑ! 
για τον Μίκη, τον Τελευταίο Διόνυσο
 
Το αυτοκίνητο στριγγλίζει στις στροφές στην ανηφόρα Ηγουμενίτσα - Γιάννενα και αιφνίδια, καθώς ο Μίκης διασταυρώνει τις μάχες του ΕΛΑΣ με τις παλαιές στο Μπιζάνι, βρίσκεται κρεμασμένο μέχρι τη μέση πάνω σ’ ένα βαθύ γκρεμό. “Ξέρεις, όταν ήμουν πέντε χρονών πήρα φόρα από την ταράτσα μας στο Γαλατά να πηδήξω στη θάλασσα. Πίστευα ότι μπορούσα να πετάξω. Γκρεμοτσακίστηκα”. Διαρκής αγώνας ενάντια στο νόμο της βαρύτητας. Το ανέφικτο της ιδανικής επανάστασης. Το ανέφικτο του τέλειου έρωτα. Στα Γιάννενα θα θυμηθεί πως εκεί κατούρησε το παντελόνι του Ελευθέριου Βενιζέλου όταν τον πήρε στα πόδια του στο σπίτι τους. Ο Μεγάλος Κρητικός είχε πει εκείνη τη χρονιά “αχ, μωρέ σύντεκνε! Αν μου ‘λεγες πριν 20 χρόνια να μεταφέρω τα Λευκά Όρη μέσα στα Χανιά, θα σου έλεγα: ναι, μα το θεό, μπορώ. Μα τώρα...”. Ο επαναστάτης του Θερίσσου αναγνωρίζει τα όρια του συσχετισμού των δυνάμεων, τα όρια της πολυπλοκότητας και της διεθνούς αλληλεξάρτησης. Ο “βολονταριστής” για τους αμύητους Μίκης λογαριάζει καλύτερα από τους συμβατικούς πραγματιστές τους περιορισμούς της πραγματικότητας την ίδια στιγμή που τους αψηφά και τους ξεπερνά στην πολιτική και μουσική του φαντασία. Τη νύχτα απορροφήθηκε με το βλέμμα στη λίμνη και ψιθυρίζει “Είμαι τάνκερ στη λίμνη των Ιωαννίνων. Αυτό είναι το δράμα μου.”

***

Στην Κέρκυρα, την προηγουμένη, άκουγε κοντά τρεις δεκαετίες μετά τον αντίλαλο των πυροβολισμών και τις οιμωγές των εκτελεσμένων συντρόφων από το νησάκι Λαζαρέτο. Νυχτερινό μπάνιο στον όρμο της συντρόφισσας Εύας. Ο “Ψηλός”, όρθιος κι ασάλευτος, παραδίδεται στην αστροφεγγιά. Πυθαγόρεια σιωπή. Καιρός του σιγάν. Στ’ αυτιά του μια συμπαντική μελωδία και κείνος να λύνεται, να ελαφραίνει, να απλώνεται, να διαστέλλεται, να αιωρείται, να αραιώνει ως το μηδέν και το άπειρο, να γίνεται σύννεφο. Πόση ώρα έμεινε σ΄αυτή τη γαλαξιακή εγκατάλειψη; Εμένα με πήρε ο ύπνος στην άμμο.

Το πρωί ένας άλλος Μίκης με διαβολικό κέφι. Σμήνη τουριστών με δίσκους στα χέρια τον περικυκλώνουν και ζητούν υπογραφή. “Οι κυρίες σε μένα και οι κύριοι στον ξακουστό τραγουδιστή μου Γρηγόρη Μπιθικώτση και δείχνει εμένα”. Υπέγραφα σαν Γρηγόρης και παρατηρούσα τη βακχική ανταλλαγή ανάμεσα στα μάτια του Μίκη και των γυναικών. Η ερωτική του μανία! “Τα πιο μεγάλα αγαθά”, λέει ο Σωκράτης στον Φαίδρο, “μας έρχονται δια της μανίας”. Όταν κατέβαινε από το αεροπλάνο τις μέρες που έπεσε η δικτατορία του φώναξα μέσα από το πλήθος “Ψηλέ, σου οφείλομε τα κορίτσια μας”. “Θέλω ποσοστά”, αντιφώνησε. “Έχεις το 51% σ’ ό,τι κατορθώσαμε εμείς οι νεότεροι στο αντιδικτατορικό κίνημα”. Είχε φτάσει μέσα στην πιο βαθιά νύχτα της τυραννίας στα χέρια μου φρέσκια η κασέτα από τη Ζάτουνα που κόπιαρα σε εκατοντάδες αντίγραφα και έγινε ο μυστικός αρραβώνας στο “πάλης ξεκίνημα, νέοι αγώνες” της δικής μου γενιάς. Κι ύστερα στην απομόνωση στις εφιαλτικές ώρες άντεξα μόνο γιατί τραγουδούσα μαζί του Όταν σταματήσει ο χρόνος το κελί μου γεμίζει μήνες... γεια σου Ακρόπολη, Τουρκολίμανο, οδός Βουκουρεστίου... πέντε δισεκατομμύρια γαλαξίες σε πέντε μέτρα, σε πέντε μόνο μέτρα από το κελί μου.

***
Ο Μίκης πατά γκάζι. Πέρσι στον ίδιο δρόμο Αθήνα - Πάτρα κάηκε η μηχανή. Ξανά μια ξέφρενη αφήγηση, το χθες σε άπειρες παραλλαγές, οι χαμένες μάχες, οι χαμένες ιδέες, οι χαμένοι σύντροφοι, οι χαμένες γυναίκες. Στο Κιάτο άρχισε να ψιχαλίζει κι η διάθεσή του αλλάζει. Τραγουδάμε μαζί Μοιρολόι της βροχής, βράδυ Κυριακής... του κοινού αγαπημένου φίλου Τάσου Λειβαδίτη. Παλικάρι χλωμό σ’ ηύρανε νεκρό στο παλιό σταυροδρόμι. “Πιάσε” το Μάνα μου και Παναγιά, πάλι του Τάσου κι εγώ σε μπιθικοτσιακό σόλο κλαίει η μάνα μου στο μνήμα, κλαίει, κλαίει κι η Παναγιά... Κι ύστερα μαζί Μια νυχτερίδα στη σκεπή... του Μάνου Ελευθερίου και του Νίκου Γκάτσου Σήμερα βράδιασε νωρίς. Όμως το πρωτοβρόχι γίνεται καταιγίδα, ο δρόμος ποταμός, το αμάξι ζορίζεται και στην Αιγιάλεια παρκάρουμε αναγκαστικά στην άκρη του δρόμου. Έχει βυθιστεί στον εαυτό του. Βουλιάζει εντός του. Πάλι η πυθαγόρεια σιωπή. Σημάδι κάτι γεννά. Μια μυστική μελωδία στο πρόσωπο, στα χείλη του. Η συμπιεσμένη ενορμητική του ενέργεια μετουσιώνεται αυτή τη στιγμή σε δημιουργία. Σ’ ένα πακέτο “Άσσο” δίχως φίλτρο σημειώνει το μουσικό μοτίβο. Κι ύστερα από λίγο στρέφεται σε μένα απότομα με τη γνωστή θεατρική του οργή “εσένα θα βάλουν να γράψεις τον επικήδειό μου. Το Κόμμα θα υμνήσει τη συμβολή μου με ένα σωρό “ωστόσο”, “αλλά”, “παρά”. Λέγε αμέσως τι θα γράψεις. Θέλω τώρα να τ’ ακούσω...”. “Ξάπλωσε”, του απαντώ σοβαρά και καθώς πατά το κουμπί που κατεβάζει το κάθισμα, που ‘χει δει κι αν έχει δει πράματα και θάματα, βγαίνω στη βροχή κόβω σκίνα, μυρτιές, κουμαριές στολισμένα με τους καρπούς τους, τα τινάζω και τα απλώνω πάνω του. Μια πλημμυρίδα ιδεών, συμβάντων, μελωδιών ξεσπάει μέσα μου. Λόγος και τραγούδι. Ο κόσμος χωρίς εσένα. Σκέψου τη ζωή να τραβά το δρόμο της κι εσύ να λείπεις (Ρίτσου). Εκείνος που μας χάθηκε μην είναι μέσα στο κρασί... μην είναι πρωτοβρόχι (Χριστοδούλου). Η Ρίζα. Οι περιπέτειες της Αντίστασης και της Αριστεράς. Οι διαψεύσεις. Χάθηκα μέσα στους δρόμους που μ’ έδεσαν για πάντα (Γιάννη Θεοδωράκη). Δρόμοι που χάθηκαν, γωνιές που στάθηκα... πικρό το βράδυ φτάνει (Λειβαδίτη). Δρόμοι παλιοί π’ αγάπησα και μίσησα ατελείωτα (Αναγνωστάκη). Οι ουτοπίες. Στης νύχτας το μπαλκόνι παγώνει ο ουρανός κι είναι η αγάπη σκόνη και τ’ όνειρο καπνός (Γκάτσου). Οι ψευδαισθήσεις. Σου είπαν ψέμματα πολλά... Πού πας με ψεύτικα όνειρα; Καιρός να κλάψεις, καιρός να δεις (Μίκη). Οι φίλοι. Και δε μίλησε κανείς, τέτοιες ώρες τι να πεις με τη φωνή του Καζαντζίδη. Ο Μίκης έχει αποκοιμηθεί. Ο ύπνος σε τύλιξε, σαν ένα δένδρο, με πράσινα φύλλα (Ελύτη). Το ανέφικτο, το ανικανοποίητο. Ποτέ, ποτέ, ποτέ δε θα μπορούσα να ξεδιπλώσω όλες τις σημαίες (Μίκη). Το χρώμα του με πανικοβάλει. Ο Ήλιος εβασίλεψε, Έλληνά μου (Καζαντζάκη). Ασάλευτος, μήτε την ανάσα του δεν ακούω. Κι όταν ξυπνά συνεχίζει να ονειρεύεται. Σε χώρα μακρινή και αρυτίδωτη τώρα πορεύομαι... ιδού ας ακολουθήσουνε τα βήματά μου (Ελύτη). Έχει βιώσει την αποχαιρετιστήρια πομπή του. Σε τακτά διαστήματα κάνει τη δική του κάθοδο στον Κάτω Κόσμο. Το βράδυ ξεσηκώσαμε την Πλατεία Γεωργίου. Πέταγε. Γλεντήσαμε μετά στα Ψηλά Αλώνια. Φύγαμε με δυο νεαρές ποιήτριες της Αχαΐας για το Βραχάτι. Μίκης, ο τελευταίος Διόνυσος, ο θνήσκων και αναγεννόμενος θεός.
***
Βραχάτι - Αθήνα. Μόλις έχει πέσει η δικτατορία. Κοιτάζει με έκσταση το διυλιστήριο. “Είναι έργο τέχνης” μου λέει ο φουτουριστής μπολσεβίκος. Κι ύστερα ξανά και ξανά: Η μάχη του Στάλινγκραντ. Η μάχη του Λένινγκραντ. Η μάχη της Αθήνας. Δεκέμβρης του ‘44. Μακρόνησος. Η πρώτη νύχτα της απριλιανής δικτατορίας. “Ξέρεις στη Σορβόνη οι αριστεριστές με πέρασαν από λαϊκό δικαστήριο. Ζωντανός, άρα ένοχος. Προδοσία το ενιαίο αντιδικτατορικό μέτωπο! Προδοσία οι αναγκαίοι προωθητικοί συμβιβασμοί για τη δημοκρατία! Αριστερισμός, παιδική αρρώστια του κομμουνισμού (Λένιν). Το ξέρω δε μου συγχωρούν στην Αριστερά ότι επέζησα”. “Μίκη, η ενότητα και αναγέννηση της Αριστεράς χρειάζεται για εξιλαστήριο θύμα ένα ιερό τέρας. Εσένα! πρέπει να επαναλάβουμε τη σκηνή της δολοφονίας του Ιούλιου Καίσαρα. Θα πυροβοληθείς στη Θεσσαλονίκη σε μια λαϊκή όπερα με τον Μπιθικώτση και τον Καζαντζίδη. Ένας Αρτεμίδωρος θα σου δώσει στο αεροδρόμιο ένα γράμμα που θα σου αποκαλύπτει τη συνωμοσία μα εσύ θα το αμελήσεις”. Έτσι έγραψα τότε το αφήγημα Το Τραγούδι του Νεκρού Αρχηγού. Χαμογέλασε πικρά. Η μνησικακία προς τους ζωντανούς, η μυθοποίηση των πεθαμένων. Τραγουδήσαμε το Έφτασες αργά του Μανόλη Αναγνωστάκη. Άργησες πολύ και το ‘χασες το τρένο, άργησες πολύ δε σε περιμένω.
***
Βόλος, Λάρισα, Καρδίτσα, Τρίκαλα, Θεσσαλονίκη, Σέρρες. Κίνηση για την Ενότητα της Αριστεράς. Για μας μιας Νέας Αριστεράς. Πατά γκάζι κι εγώ στη θέση του συνοδηγού, θαρρείς στην όχθη ενός άγριου ποταμού που κατεβάζει νερά, κορμούς, χώματα, πέτρες, σώματα να κτίζω “υδροηλεκτρικά” φράγματα, μ’ αυτός κάθε τόσο να τα γκρεμίζει και να συνεχίζει ακάθεκτος την ελικοειδή ανυπόμονη διαδρομή του προς τη μεγάλη θάλασσα. Άλλες φορές τρυπούσε τα βουνά, άνοιγε στοές κι εγώ ένας μηχανικός ορυχείων να ξεδιαλέγω τα ακατέργαστα διαμάντια από τα μπάζα. Υπήρξε, με τη δική του επιστήμη και τέχνη της υπερβολής, της απόλυτης αντιστροφής του “μηδέν άγαν” σ’ ένα ρεαλισμό δίχως όρια, με τη δική του Θεοδωρακική μυθολογία και μεθοδολογία της μεταφοράς και της ελληνικής ειρωνίας, ένας ακούραστος παραγωγός νέων πολιτικών ιδεών. Εισηγητής νέων καταστάσεων που αιφνιδιάζουν και σοκάρουν. Κι όταν οι πολλοί με χίλια βάσανα και πολλές εκπτώσεις τις υιοθετούσαν και έτρεχαν όλοι μαζί σαν κοπάδι στην ίδια κατεύθυνση εκείνος κόντρα στο ρεύμα διάλεγε την αντίθετη πορεία. Όταν οι ιδέες του γίνονταν mainstream σύμβαση, καθιερωμένο αναμάσημα εκείνος πετούσε ένα θεόρατο βράχο στα τελματωμένα νερά. Ακόμα στ’ αυτιά μου βουίζουν, τόσες δεκαετίες μετά, οι παθιασμένες ιδέες του για μια ενωμένη Ευρώπη και μια νέα ευρωπαϊκή αριστερά. Ήταν ο προσωπικός φίλος του Μιτεράν, του Μπερλινγκουέρ, του Μαρσαί, του Πάλμε, του Μπραντ, αυτός που συνάρπαζε τα πλήθη στη Ρώμη, το Παρίσι, το Λονδίνο, το Ανατολικό και Δυτικό Βερολίνο και πραγμάτωνε μια νέα ψυχική ενότητα της Ευρώπης, αυτός που πάντρεψε τον Μπετόβεν και τον Μπαχ με το Υπερμάχω, τον Ερωτόκριτο, το Πότε θα κάνει Ξαστεριά, τη Συννεφιασμένη Κυριακή, ο πρώτος των πρώτων Ευρωπαίος και παγκόσμιος πολίτης. Κι όμως όταν οι Έλληνες μέθυσαν με το εύκολο κοινοτικό χρήμα και αποκοιμήθηκαν με την ψευδαίσθηση μιας γραμμικής, σιδηροδρομικής σύγκλισης με την Ευρώπη, κι όταν οι από καθέδρας περισπούδαστοι, Έλληνες και ξένοι, βάδιζαν επί χρόνια αμέριμνοι στην καταστροφή εκείνος πήρε τον αντίθετο δρόμο. Επέστρεψε εκεί που ξεκίνησε, σ’ έναν παράφορο αντιστασιακό πατριωτισμό με δανεικό άρωμα από τα μέτωπα παλαιότερων πολέμων. Όταν στραβώσει η βέργα από τη μια μπάντα την τραβά με βία αντίστροφα. Αυτή είναι η Θεοδωρακική διαλεκτική κι όποιος κατάλαβε κατάλαβε το νόμο της αντίφασης. Είναι αλχημιστής δεν είναι λογιστής. Είναι “Κρητικός”, πάει να πει δε βουλώνει τα αυτιά του με κερί, δε δένεται στο κατάρτι, αρπάζει τις Σειρήνες - ιδέες, μελωδίες, γυναίκες- τις φέρνει στο κατάστρωμα, τις γλεντίζει, ταξιδεύει μαζί τους.
***
Από τη Σητεία ως τα Χανιά, περιοδεία φωτιά. Άγιος Νικόλαος. Ιεράπετρα. Αρχάνες. Ηράκλειο. Ανώγεια. Ρέθυμνο. Χαλέπα. Κάνδανος. Γαλατάς. Οι τάφοι. Παραγγελιά: “το πλοίο που θα με φέρει τελευταία φορά να σιμώσει αργά τρυφερά στη στεριά”. Μαύρο Καράβι. Μαυροπούλι. Μαυρομάνικο μαχαίρι. Μαύρα ρούχα. Μαύρα μάτια. Μαύρα ρόδα. Βγάλτε τα μαύρα πανιά (Γιάννη Θεοδωράκη). Κάποτε θα ‘ρθει ένα πρωί ο Μαύρος Καβαλάρης. (Μάνου Ελευθερίου). Αναφορά στους παππούδες - καπετάνιους στις κρητικές επαναστάσεις. Ό,τι απόμεινε από τον αρχέγονο, άναρχο, ανυπότακτο, ελεύθερο καβαλάρη των Ορέων “Είμαι η Κρήτη”, φωνάζει στο Αρκάδι ο καπετάν Μιχάλης κι αυτοκτονεί. Ο Καζαντζάκης δεν ξεγελιέται “Ο Μιχάλης έχει ένα δαίμονα μέσα του που δεν είναι η Κρήτη”. Μέσα στο Μίκη, καπετάν Μιχάλη, υπάρχει ένα παθιασμένο, πένθιμο, αχόρταγο, ηρωικό, παράλογο, απελπισμένο πρωτεϊκό Εγώ. Ο ήρωας διασαλεύει το συλλογικό ήθος. Σκοτώστε τον! Κρήτη, η μεγάλη του πληγή. Η Κρήτη τον "πρόδωσε"! Ακολούθησε έναν πατρινό, τον Ανδρέα Παπανδρέου. Κρης τον Κρήτα. Αριστερός τον αριστερό. Το άρωμα της προδοσίας παντού. Μη με προδώσεις. Φίλοι κι εχθροί θα του ζητούν, κατάματα θα σε κοιτούν, μη με προδώσεις (Γιάννη Θεοδωράκη). Πάψε Μίκη να μηρυκάζεις τις τοξίνες της προδοσίας. Κανείς ποτέ δε σε πρόδωσε γιατί ποτέ δεν πρόδωσες τον εαυτό σου. Ζητούσες τα πάντα μα οι άνθρωποι δεν είχαν τα πάντα. Εσύ ικέτευες εμάς τους μαθητές σου κατά καιρούς να σε “εγκαταλείπουμε”, να βρούμε τους εαυτούς μας, το δικό μας δρόμο, να γίνουμε αυτόφωτα άστρα. Εσύ μας παρότρυνες! “Πρέπει να χωρίζουμε για να ξανασμίξουμε”. Κι εμείς άπληστοι σου ζητούμε τα πάντα. Μα πόσες φορές το εσωτερικό σου κάλεσμα, το εσωτερικό σου ρολόι θα μπορούσε να συγχρονιστεί με το ρολόι μιας ιστορίας που άλλαζε με ξέφρενη αστρική ταχύτητα; Έχεις ξεπεράσει το ανθρώπινο μέτρο και το ξέρω καλά πως σαν τον συμπατριώτη μας τον Επιμενίδη, τον καθαρτή, θα διακόπτεις τον ύπνο σου στους αιώνες και θα επιστρέφεις όταν χρειαστεί σε διαφορετικούς τόπους σε διαφορετικές εποχές. Τώρα πρέπει να μείνεις μόνος και να θυμηθείς και πλατανόφυλλα να φέρεις και να γράψεις. Κι εμείς θα ξανατραγουδούμε μαζί σου όπως τότε στο φρούριο Φιρκά, στα Χανιά, εκεί που στον βομβαρδισμό του 1897 από τις “προστάτιδες δυνάμεις” ο βρακοφόρος Καγιαλές έκανε το κορμί του ιστό της σημαίας:

Πυροβολήστε το χρόνο, σκοτώστε το χρόνο.
Ο χρόνος εκτός νόμου (Μίκης).
Πρωτομαγιά 2013